Mae newid hinsawdd yn peri nifer o fygythiadau difrifol i’n planed, ac mae’n peryglu ansefydlogi sut mae cymdeithasau ac economïau wedi’u trefnu. O fygythiadau trychinebus i systemau bwyd byd-eang, iechyd pobl, bioamrywiaeth a seilwaith, os na chaiff achosion newid hinsawdd eu mynd i’r afael â’u gwraidd, bydd hyn yn effeithio’n sylfaenol ar gymunedau a busnesau ledled y byd. A chyda newid hinsawdd daw’r bygythiad o aflonyddwch economaidd difrifol yn lleol, yn genedlaethol ac yn fyd-eang. Mae hyn yn ei dro yn gofyn am ymateb unedig ar bob lefel o lywodraeth.
Gyrwyr polisi byd-eang ar gyfer sero net
Ar lefel fyd-eang, mae’r angen i leihau allyriadau carbon yn cael ei gydnabod gan y Cytundeb Paris, y mae’r DU yn un o 195 o lofnodwyr a fabwysiadodd y Cytundeb yn 2015. Roedd hwn yn gam cyntaf arwyddocaol tuag at ymdrech fyd-eang i fynd i’r afael â newid hinsawdd. Mae mentrau a chyfarwyddebau byd-eang eraill wedi dilyn. Yn fwyaf nodedig y Nodau Datblygu Cynaliadwy (SDGs) y Cenhedloedd Unedig. Dyma 17 o nodau byd-eang a fabwysiadwyd gan y Cenhedloedd Unedig sy’n cydnabod bod yn rhaid i ddatblygiad gydbwyso blaenoriaethau economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol i ddiogelu ein planed a dyfodol y cenedlaethau nesaf. Yn 2015, ymunodd y DU â phob gwlad arall yn y byd wrth lofnodi ymrwymiad i gyflawni’r 17 Nod Datblygu Cynaliadwy erbyn 2030. Mae cefnogi swyddi newydd yn y sector ynni adnewyddadwy, gwella gwydnwch cymunedol, a chefnogi twf gwyrdd wrth leihau faint o allyriadau nwyon tŷ gwydr ar raddfa genedlaethol yn flaenoriaethau a nodwyd gan y Nodau Datblygu Cynaliadwy.
Llwybr y DU i sero net
Nid yw taith y DU i sero net yn un hawdd ac mae’n gofyn am newidiadau strwythurol mawr i’r ffordd rydym yn rhyngweithio â’r byd o’n cwmpas. Dim ond os cânt eu harwain gan bolisïau a strategaethau ar lefelau cenedlaethol a byd-eang, sy’n helpu i strwythuro’r “normal newydd”, y bydd camau gweithredu ar lefel gymunedol neu unigol yn effeithiol.
Yn 2022, y Mesur i Fyny 2.0 Asesodd yr adroddiad sut mae’r DU yn perfformio yn erbyn nodau’r Nodau Datblygu Cynaliadwy. Mae hyn yn adlewyrchu canfyddiadau Rhanddeiliaid y DU dros Ddatblygu Cynaliadwy (UKSSD) a gynhaliodd astudiaeth yn 2018, gan weithio’n agos gyda Rhwydwaith Cytundeb Byd-eang y Cenhedloedd Unedig. Mae canfyddiadau’r adroddiad yn dangos, er bod cynnydd wedi’i wneud mewn rhai meysydd, yn enwedig y broses lwyddiannus o gyflwyno’r brechlyn yn dilyn pandemig Covid-19 a chynnydd da ar fynd i’r afael â gwastraff bwyd, bod ffordd bell i fynd o hyd.
Ers 2018 mae’r DU wedi gwneud cynnydd da o ran cynyddu graddfa a chwmpas ei hymateb i newid hinsawdd, yn enwedig o ran datblygu strategaeth sero net gynhwysfawr a gosod targed sero net sy’n rhwymo’n gyfreithiol. Mae targed Llywodraeth y DU i leihau allyriadau nwyon tŷ gwydr i sero net erbyn 2050 wedi’i ymgorffori yn y gyfraith gan Ddeddf Newid Hinsawdd (2008), a ddiweddarwyd yn 2019 yn dilyn y Cytundeb Paris. Mae gan Gymru’r Cynllun Sero Net sy’n rhannu uchelgais y DU o allyriadau sero net erbyn 2050 (Rheoliadau Newid Hinsawdd (Cymru) 2021Mae Llywodraeth yr Alban yn anelu at gyflawni allyriadau sero net erbyn 2045 (Deddf Newid Hinsawdd (Yr Alban) 2019).
Mae gan bob sector gynlluniau a strategaethau penodol i’r sector ar gyfer llunio mapiau ffyrdd i gyflawni datgarboneiddio a sero net sy’n benodol i’r sector. Mae rhai enghreifftiau’n cynnwys y Morwrol 2050: Llywio Cynllun y Dyfodol ar gyfer y diwydiant llongau a phorthladdoedd, Strategaeth Gwres ac Adeiladau ar gyfer y sectorau tai ac adeiladu, Cyflwyno Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol Net Sero (Lloegr) a Strategaeth Dadgarboneiddio GIG Cymru ar gyfer iechyd y cyhoedd, a Pweru Prydain: Cynllun Twf Net Sero sy’n nodi strategaeth diogelwch ynni genedlaethol.
Pontio Cyfiawn – y rhyngweithio rhwng cynlluniau sero net a chefnogi twf economaidd teg a chynaliadwy
Y nod ar gyfer trawsnewidiad cyfiawn ddylai fod datblygu prosesau i drawsnewid i economi sero net, gan sicrhau bod unrhyw effeithiau cymdeithasol ac economaidd yn deg, yn enwedig i gymunedau agored i niwed a allai gael eu heffeithio gan y newidiadau hyn. Gelwir hyn yn “drawsnewidiad cyfiawn” ac mae’n hanfodol ar gyfer cyflawni datblygu cynaliadwy a diogelu’r dyfodol i genedlaethau’r dyfodol. I gefnogi hyn, rhaid i gynlluniau sero net y DU gefnogi twf economaidd teg a chynaliadwy.
Felly mae angen cynllunio strategol gofalus i sicrhau nad oes unrhyw unigolion na chymunedau yn cael eu gadael ar ôl yn y newid i sero net. Heb bolisïau ar waith i gefnogi newid cyfiawn, gall gael effeithiau trychinebus ar ein cymdeithas a rhwystro cynnydd tuag at gyflawni twf cynaliadwy.
O gwmpas y DU, mae gweithgareddau wedi bod yn mynd rhagddynt i ddatblygu pontio cyfiawn fel gorchmynion polisi. Er enghraifft, ddiwedd 2022 – Mawrth 2023, cynhaliodd Llywodraeth Cymru ymgynghoriad i gasglu tystiolaeth i ddatblygu Fframwaith Pontio Cyfiawn i Gymru o bosibl, i lywio llwybr datgarboneiddio Cymru i sero net. Yng Nghymru, mae gweithgareddau polisi ar lefel ranbarthol yn debygol o osod pontio cyfiawn fel rhan o’r agenda Lefelu i Fyny. Deddf Gwerth Cymdeithasol 2014 yn Lloegr hefyd mae fframwaith cyfreithiol defnyddiol ar gyfer sbarduno twf economaidd lleol teg a chynaliadwy, sydd hefyd yn cefnogi caffael cynaliadwy i leihau allyriadau carbon.
Ond sut allwn ni sicrhau bod y prosiectau a’r mentrau sy’n cefnogi’r gyrwyr polisi hyn yn cyflawni’r effeithiau cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol a nodir ganddynt?
Pwysigrwydd hollbwysig gwerthuso beth sy’n gweithio i gefnogi cyfnod pontio cyfiawn.
Gall rôl gwerthuso polisi ac arferion helpu i nodi’r polisïau a’r prosesau mwyaf effeithiol ar gyfer datgarboneiddio gweithgareddau ar draws ystod eang o sectorau. Mae Wavehill wedi chwarae rhan weithredol wrth werthuso polisïau, mentrau a rhaglenni ar lefel leol, ranbarthol a chenedlaethol sy’n anelu at symud y nodwydd yn y llwybr i sero net ar draws nifer o sectorau gwahanol, gan gynnwys tai, technoleg carbon isel, amaethyddol, iechyd, diwylliant a threftadaeth.
Gwerthuso polisïau gall helpu i gefnogi newid strwythurol a nodi pa mor effeithiol y mae polisïau sero net wedi’u gweithredu yn ogystal â nodi meysydd lle gellir eu gwella. Mae hyn yn helpu i gefnogi datblygiad y modelau mwyaf effeithiol ar gyfer cyflawni’r polisïau hyn.
Gwerthuso ymyriadau ac arferion hefyd yn chwarae rhan hanfodol wrth ddeall rhwystrau i newid a nodi’r mathau o gymhellion sydd eu hangen i oresgyn y rhwystrau hyn. Mae nodi pa ymyriadau sy’n llwyddiannus, a pha rai nad ydynt, yn cyfrannu at lunio diffiniadau o arfer gorau ar lefel leol, a deall pa (a sut) fodelau cyflawni llwyddiannus y gellir eu graddio i fyny neu eu hefelychu mewn mannau eraill. Yn olaf, gall gwerthuso helpu i sefydlu meincnod ac archwilio i ba raddau y mae rhaglenni wedi bod yn effeithiol wrth wireddu manteision cymdeithasol ac economaidd y newid i sero net.
