Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae barn gyffredin wedi datblygu ar ddwy ochr Tŷ’r Cyffredin bod pwerau ac adnoddau’r DU ar gyfer polisi twf lleol wedi’u canoli’n rhy fawr a bod yn rhaid i hyn newid.
Llywodraeth y Ceidwadwyr Papur Gwyn Lefelu i Fyny yn amlinellu bod canoli wedi golygu bod actorion lleol ‘yn rhy anaml wedi cael eu grymuso i ddylunio a chyflawni polisïau sy’n angenrheidiol i sbarduno twf’, ac mae colofn allweddol o’u hymateb yn ‘grymuso penderfynwyr mewn ardaloedd lleol’ ymhellach.
Y Llafur Adroddiad y Comisiwn ar Ddyfodol y DU yn dod i’r casgliad bod achos dros ‘ddatganoli pŵer yn radical’ ac yn nodi’r angen i ‘grymuso Maeri, Awdurdodau Cyfunol a llywodraeth leol mewn partneriaethau economaidd newydd’.
Dros y blynyddoedd diwethaf, mae Bargeinion Datganoli wedi cychwyn y broses hon mewn rhai rhannau o’r wlad. Dechreuodd y Cronfa Ffyniant a Rennir y DU (UKSPF) yw’r cam nesaf yn y broses hon, gydag ardaloedd yn sicrhau cyllid dros gyfnod o dair blynedd, heb fawr o feini prawf yn cyfyngu ar sut y gallant ddefnyddio hwn. Beth bynnag sy’n digwydd yn yr etholiad cyffredinol nesaf, mae’n ymddangos bod pob arwydd yn awgrymu y bydd polisi a dyrannu adnoddau twf lleol yn cael eu datganoli fwyfwy i’r lefel leol.
Goblygiadau hyn yw bod angen i awdurdodau lleol a chyfunol newid meddylfryd o ran datblygu a gwerthuso polisïau twf lleol.
Ers blynyddoedd, mae polisi twf lleol wedi bod yn ymatebol yn orfodol i agendâu llywodraeth genedlaethol. Ysgrifennwyd strategaethau lleol fel Cynlluniau Economaidd Strategol a Chynlluniau Cronfeydd Strwythurol a Buddsoddi Ewropeaidd i raddau helaeth (gan Bartneriaethau Menter Lleol) i gyd-fynd â chymhwysedd y potiau ariannu penodol a oedd ar gael. Mae prosiectau twf lleol wedi cael eu cyfyngu yn eu dyluniad gan yr angen i ymateb i rowndiau ariannu cystadleuol o raglenni a gynlluniwyd ar lefel genedlaethol. Comisiynwyd gwerthusiadau lefel prosiect gyda ffocws rhannol ar ddangos llwyddiannau prosiectau, oherwydd gall hyn gynorthwyo gyda llunio achosion i helpu i sicrhau’r rownd nesaf o gyllid gan y Llywodraeth.
Fodd bynnag, nid yw’r Gronfa Ffyniant a Rennir wedi gofyn am dendro cystadleuol. Nid yw wedi’i chlymu i fathau o ymyrraeth anhyblyg na meini prawf cymhwysedd, ac yn seiliedig ar negeseuon gwleidyddol o’r ddwy ochr, mae rhywfaint o optimistiaeth y bydd cyllid datganoledig ar gyfer gweithgaredd twf lleol yn parhau yn yr un modd yn y tymor canolig. Mae hyn yn newid y meddylfryd y bydd angen i Lywodraeth Leol ei fabwysiadu.
Sut mae awdurdodau lleol a chyfunol yn manteisio ar y cyfle?
Mae datganoli mwy o bwerau ac adnoddau i ardaloedd lleol yn agor y drws i arweinyddiaeth fwy strategol a gweledigaethol gan wleidyddion a rhanddeiliaid lleol.
Dylai hyn gael ei ategu a’i seilio gan swyddogion a all ddatblygu sylfaen dystiolaeth o amgylch yr hyn sy’n gweithio ar gyfer twf lleol.
Mae’r Papur Gwyn Lefelu i Fyny yn nodi sylfaen dystiolaeth fanwl o amgylch ysgogwyr twf lleol, gyda ffocws ar chwe chyfalaf – ffisegol, dynol, anniriaethol, ariannol, cymdeithasol a sefydliadol. Bydd unrhyw strategaeth twf lleol yn cynnwys targedu buddsoddiad o dan un neu fwy o’r cyfalafau hyn, mewn ymateb i heriau a chyfleoedd mewn economïau lleol. Fodd bynnag, nid oes templed na dull un maint i bawb. Mae pob ardal yn unigryw, gyda gwahanol heriau a chyfleoedd, ac felly mae angen arweinyddiaeth a gweledigaeth i lunio polisi ac ymyriadau i’w symud ymlaen.
Gall mwy o ryddid i ddylunio ymyriadau lleol yn seiliedig ar dystiolaeth, strategaeth a gweledigaeth leol, yn ogystal â’r hyblygrwydd i gynhyrchu prosiectau o faint a hirhoedledd digonol i gael effaith alluogi modelau a dulliau newydd o dwf lleol i ddod i’r amlwg ledled y DU. Ni ellir tanamcangyfrif pwysigrwydd seilio ar dystiolaeth gadarn ac adeiladu gwybodaeth o amgylch yr hyn sy’n gweithio.
Beth sy’n atal awdurdodau lleol a chyfunol?
Mae cyfyngiadau adnoddau ar ôl blynyddoedd o doriadau cyllidebol yn parhau i fod yn her allweddol i lawer o awdurdodau lleol a chyfunol, gan eu cyfyngu rhag cymryd arweinyddiaeth fwy rhagweithiol wrth ddatblygu polisi twf lleol..
Mae’r Papur Gwyn Lefelu i Fyny yn tynnu sylw at bwysigrwydd hanfodol sefydliadau lleol cryf i gyflawni twf lleol, ond mae’n cydnabod ‘yn y DU, bod disbyddu sefydliadau dinesig, gan gynnwys llywodraeth leol, wedi mynd law yn llaw â pherfformiad economaidd a chymdeithasol sy’n dirywio’.
Dros y chwe mis diwethaf, mae Wavehill wedi bod yn gweithio i’r Adran Tai a Chymunedau (DLUHC), gan arwain gwerthusiadau rhaglenni cenedlaethol o Gronfa Datblygu Rhanbarthol Ewrop (ERDF) Lloegr a Chronfa Adnewyddu Cymunedol (CRF) y DU gyfan. O ymgysylltu ag awdurdodau lleol a chyfunol, gwyddom fod amrywiad mawr yn y capasiti presennol ar gyfer datblygu a gwerthuso polisïau. Mae’r rhan fwyaf o awdurdodau’n cydnabod y newid datganoli polisïau a ddisgrifir yma; mae rhai o’r awdurdodau cyfun ac awdurdodau unedol neu haen uwch mwy yn dechrau adeiladu timau ymchwil a thystiolaeth mewnol, fodd bynnag, nid oes gan lawer o rai eraill yr adnoddau i wneud hynny ac maent yn parhau i fod ar y droed gefn, gan ymateb i gyhoeddiad nesaf y Llywodraeth.
Bydd capasiti yn parhau i fod yn her, ond mae’n hanfodol bod hyn yn cael ei adeiladu, os yw datganoli polisi twf lleol am weithio. Heb adnoddau ar gyfer datblygu polisïau, dylunio ymyriadau a gwerthuso effeithiol, mae risg y bydd symiau mawr o gronfeydd datganoledig yn cael eu buddsoddi yn y pethau anghywir i fynd i’r afael ag anghenion lleol a darparu gwerth gwael am arian.
Beth ddylai awdurdodau lleol a chyfunol ei wneud nesaf?
Mae’r heriau a’r cyfleoedd sy’n codi i awdurdodau lleol a chyfunol sy’n cymryd rôl arweinyddiaeth fwy mewn polisi twf lleol yn niferus. Mae ein hargymhellion yma yn canolbwyntio ar y rolau sy’n ymwneud ag ymchwil, gwerthuso a thystiolaeth sy’n sail i lunio polisïau o ansawdd uchel.
1. Boed yn fawr neu’n fach, mae angen i awdurdodau gael mynediad at swyddogion ymchwil a thystiolaeth arbenigol.
Mae dealltwriaeth o’r sail dystiolaeth a’r hyn sy’n gweithio yn hanfodol ar gyfer datblygu strategaeth twf leol a dylunio ymyriadau, monitro gweithgaredd yn barhaus a chomisiynu gwerthusiad cadarn. Bydd angen y fewnwelediad hwnnw i gefnogi gwleidyddion ac arweinwyr lleol i drosi eu gweledigaethau yn strategaethau, polisïau ac ymyriadau priodol.
Bydd rhai gweithgareddau ymchwil a thystiolaeth mwy cymhleth, er enghraifft cwmpasu dulliau gwerthuso effaith gwrthffeithiol, lle mae angen sgiliau arbenigol a lle na fydd y tasgau’n addas ar gyfer swyddogion mwy cyffredinol mewn timau presennol.
Dylai awdurdodau ystyried y ffordd orau o ddiwallu’r angen hwn am adnoddau. I awdurdodau mwy, gallai arbenigedd mewnol fod yn hyfyw; i awdurdodau llai, gallai ystyried adnodd a rennir ar draws ffiniau neu sefydlu contract yn ôl y galw gyda chontractwr allanol fod yn fwy priodol.
2. Dylai awdurdodau gynllunio’n strategol ar gyfer gwerthuso polisïau.
Gyda mwy o hyblygrwydd mewn polisi twf lleol daw hefyd mwy o hyblygrwydd o ran sut i werthuso buddsoddiadau. Ni fydd pob ymyrraeth yn haeddu’r un lefel o werthuso. Dylid ystyried yn fwy gofalus ble i ganolbwyntio adnoddau gwerthuso, gydag ystyriaethau’n cynnwys: a ellid dylunio dulliau gwerthuso arbrofol mwy cadarn, ble byddai gwerthusiadau canol tymor yn ychwanegu gwerth i wella cyflawniad ac effaith prosiectau peilot, a ble y gallai adolygiadau ysgafnach o ymyriadau mwy sefydledig fod yn briodol. Bydd yn bwysig bod awdurdodau yr un mor agored i werthusiadau sy’n tynnu sylw at ble nad yw ymyrraeth wedi gweithio ag y maent i rai sy’n dangos ble maent yn gweithio.
Gall y dull mwy ystyriol hwn helpu awdurdodau i ganolbwyntio eu hamser a’u hadnoddau ar y mannau lle gall gwerthuso ychwanegu’r gwerth mwyaf, a helpu i sicrhau bod y dysgu a gynhyrchir yn cael ei ddefnyddio yn y ffordd fwyaf effeithiol.
3. Dylai awdurdodau fod wedi ymrwymo i adeiladu’r sylfaen dystiolaeth ar yr hyn sy’n gweithio mewn polisi twf lleol.
Bydd mwy o hyblygrwydd polisi twf lleol, gan ei fod wedi’i ddatganoli i ardaloedd lleol, yn dod â mwy o amrywiaeth o ddulliau. Mae hyn yn cynnig cyfleoedd i dreialu gwahanol fathau o ymyriadau mewn gwahanol leoedd sy’n wynebu gwahanol heriau. Gyda gwerthusiad cadarn o’r hyn sy’n gweithio, gall y DU adeiladu sylfaen dystiolaeth polisi llawer cryfach nag sydd ar gael ar hyn o bryd.
Gall ymrwymiad gan awdurdodau i ddysgu o feysydd eraill wrth iddynt ddatblygu ymyriadau newydd, i gomisiynu gwerthusiadau cadarn sy’n cofnodi effeithiau ymyriadau lleol, ac i rannu’r canfyddiadau mewn ffordd hygyrch, helpu i adeiladu’r sylfaen dystiolaeth hon a fydd o fudd i bob ardal.
Mae Wavehill yn gwmni o dros 30 o arbenigwyr ymchwil a gwerthuso medrus wedi’u gwasgaru ar draws pedwar lleoliad yng Nghymru a Lloegr. Rydym yn arwain gwerthusiadau rhaglenni cenedlaethol ar gyfer y Llywodraeth yn rheolaidd, fodd bynnag, craidd ein busnes yw gweithio’n agos gydag awdurdodau lleol a chyfunol ar ymchwil a gwerthuso ynghylch datblygiad economaidd a chymdeithasol..
Rydym yn gyffrous am y potensial ar gyfer yr hyn a allai fod yn gyfnod newydd o bolisi twf lleol datganoledig ac rydym yn awyddus i weithio gydag awdurdodau lleol a chyfunol i wneud hyn yn llwyddiannus. Os hoffech drafod dull eich awdurdod o ymchwilio a gwerthuso ynghylch twf lleol, mae croeso i chi gysylltu â ni..
