Fe wnaeth cael gwahoddiad i siarad mewn digwyddiad fy ysgogi i fyfyrio ar 15 mlynedd o werthuso prosiectau a rhaglenni datblygu gwledig yng Nghymru. Dechreuais yn 2006 (ouch…) ac mae llawer wedi digwydd ers hynny (gan gynnwys 29 o iPhones gwahanol!). Roeddwn i eisiau gosod y cefndir. Felly, i’m helpu i wneud hynny, penderfynais dreulio peth amser yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth yn edrych ar hen ddogfennau ‘Strategaeth Cymru Wledig’. Mae yna rai ohonyn nhw wedi bod gan gynnwys ‘Strategaeth ar gyfer Cymru Wledig’ a ysgrifennwyd gan Gyngor Cymru 50 mlynedd yn ôl, ym 1971.
Yr hyn a welais wrth ddarllen y dogfennau hyn yw eu bod yn eithaf tebyg i’r strategaethau sydd ar gael heddiw. Roedd llawer o’r un materion rydyn ni’n eu trafod heddiw yn cael eu trafod yn ôl yn 1971 ac eto drwy gydol y 1990au. Yn fwyaf nodedig, mae’r holl ddogfennau’n sôn am yr angen i fynd i’r afael ag allfudo pobl ifanc o gymunedau gwledig a’r angen i arallgyfeirio’r economi wledig. Felly, ar y sail honno, beth sydd wedi newid? Beth sydd wedi’i gyflawni gan y biliynau sydd wedi’u gwario dros y blynyddoedd ar brosiectau a rhaglenni datblygu gwledig? Oni ddylem ni fod wedi mynd i’r afael â’r materion hyn erbyn hyn?
Mae’r rheiny’n gwestiynau anodd i’w hateb; dydyn ni ddim yn gwybod er enghraifft a fyddai’r sefyllfa’n waeth/yn wahanol heddiw pe na bai’r buddsoddiadau hyn wedi’u gwneud. Mae llawer o’r problemau sy’n wynebu ardaloedd gwledig hefyd yn rhai mawr iawn ac yn anodd mynd i’r afael â nhw. Rydyn ni i gyd yn gwybod hynny. Ond mae angen i ni ofyn y mathau hyn o gwestiynau. Mae angen i ni hefyd fod yn fwy parod i herio ac (yr un mor bwysig) i gael ein herio am y rhaglenni, y cynlluniau a’r prosiectau sy’n cael eu cyflwyno yn enw ‘datblygu gwledig’.
Yn gyffredinol, dywedir bod methiant yn dderbyniol, nes i chi fethu. Mae angen i ni fod yn barod i dderbyn y bydd rhai pethau’n methu ac yna dysgu o hynny. Mae angen i ni roi’r gorau i sglefrio o amgylch y ffaith nad yw rhai pethau’n gweithio, yn enwedig pan fydd prosiectau’n newydd, yn arloesol neu’n gwthio’r ffiniau mewn rhyw ffordd arall. Wrth gwrs, nid ydyn nhw bob amser yn gweithio. Nes i ni wneud hynny, dydyn ni ddim yn mynd i ddysgu o’r ‘methiannau’ hynny a mentro gwneud yr un pethau eto.
Mae angen i ni hefyd herio ein hunain drwy gwestiynu a ydym yn deall yn llawn y problemau y mae ardaloedd gwledig yn eu hwynebu neu’r cyfleoedd o ran hynny. Dyfynnir Einstein yn dweud pe bai ganddo awr i ddatrys problem a bod ei fywyd yn dibynnu ar yr ateb, byddai’n treulio’r 55 munud cyntaf yn penderfynu ar y cwestiwn cywir i’w ofyn, oherwydd pe bai’n gwybod hynny, gallai ddatrys y broblem mewn llai na phum munud. Os nad ydych chi’n deall y broblem yn llawn, sut allwch chi ei datrys? Mae hyn yn golygu herio (y gair hwnnw eto) ein dealltwriaeth o faterion a phrofi’r rhagdybiaethau sy’n eu sail. Ydyn ni wir yn deall er enghraifft pam mae pobl ifanc yn gadael cymunedau gwledig?
Yn fy mhrofiad i, gall fod brys i ddatblygu syniadau prosiect ac i fod eisiau gweithredu. Eto i gyd, mae datrys problemau yn broses sy’n cynnwys y camau pwysig o gasglu gwybodaeth, penderfynu ar achos y broblem a nodi ystod o atebion posibl. Dydw i ddim yn siŵr ein bod ni bob amser yn rhoi digon o sylw i’r camau hynny yn y broses.
Hefyd, unwaith y bydd prosiectau wedi’u cyflawni, dydw i ddim yn siŵr ein bod ni’n treulio digon o amser yn adolygu’r hyn sydd wedi’i gyflawni ac (yn bwysig) yn rhannu canfyddiadau’r adolygiadau hynny gydag eraill. Rwy’n gwybod fy mod i’n gweithio ym maes gwerthuso ac felly byddwn i’n dweud hynny wrth gwrs. Mae’n dal yn wir serch hynny!
Fy mhrif fyfyrdod, fodd bynnag, yw, yn y bôn, bod prosiectau’n ymwneud â phobl a’r lleoedd a’r cymunedau y maent yn dod ohonynt. Yn amlach na pheidio, mae unigolyn allweddol y tu ôl i brosiect llwyddiannus neu fusnes llwyddiannus. Mae’r unigolyn hwnnw fel arfer yn frwdfrydig iawn ac yn ymrwymedig i’r hyn mae’n ei wneud. Mae hwn yn ffactor mor allweddol yn ‘llwyddiant’ prosiectau ac ni ellir tanamcangyfrif ei bwysigrwydd. Ymhellach, mae lle neu gymuned yn aml yn allweddol i gymhelliant yr unigolyn hwnnw. Felly, dod o hyd i’r unigolion hynny ac ymgysylltu â nhw yw’r ffactor hollbwysig. Gellid gwneud mwy hefyd o bosibl i ddarganfod beth sy’n ysgogi’r bobl allweddol hynny a defnyddio hynny i gael eraill yn y gymuned i ymgysylltu a’u brwdfrydedd.
Endaf Griffiths | Cyfarwyddwr
