Mae gan bob prosiect sy’n canolbwyntio ar dreftadaeth stori unigryw i’w hadrodd. Mae gwerthuso yn hanfodol ar gyfer datgelu a rhannu taith prosiect ac mae’n dod yn elfen gynyddol bwysig o ddylunio prosiectau, gyda chyllidwyr fel Cronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol yn aml yn nodi gwerthusiadau adeiledig o’r cychwyn cyntaf. Gall dogfennu a rhannu gwersi a ddysgwyd, arferion gorau a heriau nid yn unig fod o fudd i’ch prosiectau presennol a phrosiectau’r dyfodol ond gall hefyd gyfrannu at gronfa gyfunol o wybodaeth y gall eraill ei defnyddio.
Beth yw gwerthuso?
Mae gwerthusiad yn broses systematig o asesu gweithgareddau, allbynnau a chanlyniadau prosiect i bennu ei effeithiolrwydd a’i effaith gyffredinol. Mae’n cynnwys casglu a dadansoddi data i ddarparu mewnwelediadau a all arwain at wneud penderfyniadau, gwella perfformiad prosiect, a datgelu ei effaith wirioneddol.
Pwerdy Gwaith Copr Hafod Morfa.
Roedd y cynllun dan arweiniad Cyngor Abertawe yn cynnwys ailddatblygu safle Gwaith Copr Hafod Morfa a gwelliannau cysylltiedig yn nyffryn Tawe Isaf. Roedd hyn yn cynnwys y ddistyllfa Gymreig, Penderyn Whisky, a agorodd atyniad ar y safle. Prosiect Cronfa Dreftadaeth, a weithredodd, ynghyd â buddsoddiadau eraill, fel catalydd i fuddsoddiad sylweddol pellach gan Lywodraeth y DU drwy Gronfa Lefelu i Fyny.
Roedd ein gwerthusiad o’r prosiect ailddatblygu hwn yn broses tair cam, a oedd yn cynnwys:
-
llinell sylfaen gychwynnol i ddeall y sefyllfa cyn dechrau’r prosiect
-
adolygiad canol tymor i asesu cynnydd wrth gyflawni allbynnau rhagamcanedig
-
cam olaf gwerthusiad i asesu canlyniadau’r prosiect yn erbyn yr ystadegau sylfaenol a’u heffaith ar dreftadaeth.
Roedd pob cam o’r gwerthusiad yn cynnwys ymgysylltu ag amrywiaeth o bartneriaid prosiect a rhanddeiliaid perthnasol, gan gynnwys Cyngor Abertawe, Prifysgol Abertawe, perchnogion a rheolwyr busnesau lleol, cynrychiolwyr treftadaeth, contractwyr adeiladu, gwirfoddolwyr, a chyfranogwyr yn y prosiect. Helpodd yr adroddiad terfynol i nodi’r effeithiau economaidd a chymdeithasol sylweddol y gellir eu cynhyrchu o’r math hwn o gynllun adfywio lleoedd-treftadaeth ac amlygodd lawer o elfennau o arfer da a ddangoswyd gan Gyngor Abertawe a phartneriaid.
Sefydlu gwerthusiad
Mae model rhesymeg neu Ddamcaniaeth Newid yn offeryn a ddefnyddir mewn gwerthuso i fapio’r llwybr o fewnbynnau a gweithgareddau prosiect i’w ganlyniadau bwriadedig. Dyma esboniad syml o sut mae’n gweithio:
Defnyddir y Ddamcaniaeth Newid i ategu Fframwaith Gwerthuso ehangach, sydd hefyd yn nodi’r rhesymeg dros y prosiect o fewn ei gyd-destun ehangach a’r cwestiwn(au) ymchwil y mae angen eu gofyn i ddeall a yw prosiect wedi bod yn effeithiol.
Barics Berwick “Y Barics Byw”.
Prosiect y Barics Byw, a ariennir gan Gronfa Dreftadaeth ac a arweinir gan Treftadaeth Lloegr, yn rhan o strategaeth Partneriaeth Barics Berwick i ddatblygu rhaglen ddigwyddiadau sy’n gyfoethog yn ddiwylliannol ac yn canolbwyntio ar dreftadaeth. Bwriad y prosiect oedd denu cynulleidfaoedd newydd o fewn a thu allan i’r ardal a dod â manteision economaidd ar draws Berwick a’r rhanbarth ehangach. Cyd-gynhyrchwyd Damcaniaeth Newid yng nghyfnod Datblygu’r prosiect i ffurfio sail Fframwaith Gwerthuso. Gweithredwyd hyn drwy gydol y cyfnod Cyflawni i ddangos y cynnydd tuag at ganlyniadau y cytunwyd arnynt, ac i nodi etifeddiaeth y prosiect.
Fe wnaethon ni ymgorffori mewnbwn gan brif bartneriaid y prosiect, gan gynnwys Ymddiriedolaeth Maltings (Berwick), The King’s Own Scottish Borderers, Cyngor Sir Northumberland, ac Ymddiriedolaeth Treftadaeth Barics Berwick. Fe wnaethon ni hefyd ymgysylltu â rhanddeiliaid ehangach, gan gynnwys y cyngor tref lleol, Visit Northumberland, a chyrff cymunedol eraill. Roedd yr ymgysylltu’n cynnwys gwahoddiadau i gymryd rhan mewn cyfweliadau cwmpasu, gweithdy Damcaniaeth Newid, a chyfleoedd ar gyfer trafodaethau ehangach. Sicrhaodd y broses hon fod ystod eang o leisiau’n cael eu clywed a chryfhau dealltwriaeth o safbwyntiau gwahanol bartneriaid a rhanddeiliaid; yn ei dro, gan sicrhau gwell aliniad â blaenoriaethau strategol ar gyfer y rhanbarth.
Beth yw’r gwahanol fathau o ddata gwerthuso?
Gyda’i gilydd, mae data meintiol ac ansoddol yn darparu’r dystiolaeth i gefnogi dealltwriaeth o a yw allbynnau a chanlyniadau rhagamcanedig wedi’u cyflawni fel y cynlluniwyd, ac os na, pam lai.
Data meintiol.
Mae hyn yn cynnwys gwybodaeth fesuradwy sy’n olrhain cynnydd a chyflawniadau prosiect. Mae’n cynnwys gweithgareddau penodol a gynhaliwyd, megis cadwraeth a dehongli arteffactau. Gall hefyd gynnwys targedau allweddol y prosiect a gyflawnwyd, gallai metrigau o’r fath, er enghraifft, gynnwys nifer y gwirfoddolwyr a gymerodd ran mewn gweithgaredd.
Data ansoddol.
Gall hyn ddarparu cipolwg cyfoethog a manwl ar brofiadau, canfyddiadau a chymhellion unigolion dan sylw. Er enghraifft, deall newidiadau yn lles neu ganlyniadau addysgol unigolyn. Yn aml, cesglir y math hwn o ddata trwy gyfweliadau, trafodaethau anffurfiol neu arsylwadau. Mae’n dal y straeon manwl a’r safbwyntiau personol y gallai data meintiol eu methu. Drwy ymgorffori data ansoddol yn y gwerthusiad, gallwn ddatgelu cipolwg dyfnach a mwy ystyrlon a phaentio darlun byw o effaith prosiectau.
Hyfforddiant a chefnogaeth ar gyfer sefydlu gwerthusiad a chasglu data.
Drwy ein gwerthusiadau, ein nod yw nid yn unig gwerthuso’r prosiect presennol ond gweithio gyda thîm y prosiect i wella gallu’r sefydliad i gynnal eu gweithgareddau gwerthuso eu hunain yn y dyfodol. Mae hyn yn sicrhau bod gwybodaeth werthfawr yn parhau i gael ei chasglu y tu hwnt i’r prosiect presennol a gellir ei defnyddio’n well wrth symud ymlaen. Gallwn ddarparu cefnogaeth bwrpasol i dîm y prosiect, er enghraifft, hyfforddi staff a gwirfoddolwyr i alluogi prosesau casglu data priodol ar waith. Mae hyn yn cynyddu cynaliadwyedd sefydliadol trwy uwchsgilio staff i ganiatáu iddynt gynnal gweithgareddau gwerthuso yn annibynnol yn y dyfodol.
Cyfnod Datblygu prosiect Gardd Furiog Parc yr Esgob Ymddiriedolaeth Porth Tywi.
Canolbwyntiodd y prosiect hwn ar adfer gardd furiog hanesyddol i’w thrawsnewid yn adnodd i’w ddefnyddio gan y gymuned ac i gynhyrchu incwm. Fe wnaethom gefnogi datblygiad staff trwy gyflwyno gweithdai a sesiynau un-i-un ar Ddamcaniaeth Newid a thechnegau casglu data. Helpodd hyn i lywio datblygiad y Fframwaith Gwerthuso, a oedd yn sail i werthuso cyfnodau Datblygu a Chyflawni’r prosiect. Fe’i cyflwynwyd hefyd fel rhan o gais llwyddiannus y prosiect am gyllid Cyfnod 2 Cronfa Dreftadaeth.
Pam cofnodi dechrau a chanol eich prosiect?
Mae gan ymgorffori arferion gwerthuso ar ddechrau prosiect lawer o fanteision. Mae gwerthusiad sy’n cael ei ychwanegu fel ôl-ystyriaeth, ar ddiwedd prosiect, yn colli cyfleoedd gwerthfawr i gael mewnwelediadau. Mae hyn yn cynnwys:
-
Nodi Cryfderau a GwendidauMae gwerthuso prosiect o’r cychwyn cyntaf yn caniatáu i un nodi agweddau ar y prosiect sy’n gweithio’n dda a pha feysydd sydd angen eu gwella. Mae hyn yn caniatáu ichi adeiladu ar gryfderau a mynd i’r afael â gwendidau wrth iddynt ddod yn amlwg a gall fod yn rhan hanfodol o symud ymlaen o gyfnod Datblygu i gyfnod Cyflawni prosiect.
-
Optimeiddio adnoddau prosiectGall monitro cynnydd prosiect eich helpu i ddeall sut mae adnoddau’n cael eu defnyddio a nodi cyfleoedd ar gyfer dyrannu’n fwy effeithlon. Gall hyn helpu i sicrhau bod amser, arian ac ymdrech yn cael eu cyfeirio at y gweithgareddau mwyaf effeithiol.
-
Hyder Cyllidwyr: Mae monitro parhaus hefyd yn helpu i sicrhau cyllidwyr bod y prosiect yn mynd rhagddo ac yn cynhyrchu canlyniadau pendant ac yn cyflawni amcanion y cyllidwr (y cyfeirir atynt fel dibenion cymeradwy yng nghyd-destun y Gronfa Dreftadaeth).
Adfer ac Adnewyddu Colofn Ynys Môn ar gyfer Ymddiriedolaeth Colofn Ynys Môn.
Canolbwyntiodd y prosiect ar adnewyddu ac ailagor y golofn ac ailfodelu’r bwthyn cyfagos fel canolfan ymgysylltu ag ymwelwyr. Ei nod oedd darparu profiad cynhwysol i ymwelwyr, cyfleoedd dysgu a gwirfoddoli, a chynnig twristiaeth gwell i’r ardal leol. Fel rhan o adolygiad gwerthuso canol tymor o’r Cyfnod Cyflawni, fe wnaethom helpu i nodi meysydd i’w mireinio er mwyn galluogi’r prosiect i addasu yn unol â hynny. Tynnodd ein hadroddiad sylw at lwyddiannau wrth gyflawni’r prosiect. Nododd hefyd feysydd lle gallai addasiadau bach, megis strategaethau ar gyfer rheoli gwirfoddolwyr ac ailddyrannu amser staff, wella effeithlonrwydd adnoddau cyfyngedig y prosiect. Yn ogystal, defnyddiwyd adborth a gasglwyd gan ymwelwyr i lywio strategaethau marchnata ar gyfer y safle, ac roeddem yn gallu cynghori ar ffyrdd o dyfu incwm a ffrydiau refeniw yn seiliedig ar ein profiad gyda phrosiectau tebyg.
Adrodd diwedd stori eich prosiect: cofnodi effeithiau
O fewn cyd-destun gwerthusiad, mae effaith yn dangos y gwahaniaeth y mae eich prosiect wedi’i wneud. Gall effeithiau fod yn rhai tymor canolig: er enghraifft, gall gwirfoddolwyr nodi gwell lles o dreulio amser yn gweithio ar brosiect. Gall effeithiau hefyd fod yn rhai tymor hwy: er enghraifft, gall pobl sy’n byw yn yr ardal nodi mwy o ymdeimlad o berchnogaeth neu falchder yn lle maent yn byw os ydynt yn deall ac felly’n gwerthfawrogi eu safle treftadaeth yn fwy. Yn aml, gall fod yn anodd priodoli effaith i’ch prosiect yn unig, gan y gallai fod yn rhan o ddarlun mwy sy’n cynnwys sawl gweithred a menter. Nid yw hynny’n bwysig cyn belled â’i fod yn cael ei gydnabod fel rhan o’r stori.
Prosiect Codi’r Llen yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn Neuadd Seaton Delaval.
Wedi’i ganoli ar dŷ hanesyddol wedi’i leoli yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr, nod y prosiect oedd mynd i’r afael ag anghenion cadwraeth yr eiddo, adeilad rhestredig Gradd I o arwyddocâd eithriadol o fewn y parc a’r ardd gofrestredig Gradd II*. Ceisiodd y prosiect hefyd wella profiad yr ymwelwyr trwy fuddsoddi mewn cyfleusterau mawr eu hangen i ddod â straeon cyfoethog y Neuadd yn fyw gyda dehongliad newydd. Nod y gwerthusiad terfynol oedd asesu a oedd y prosiect wedi creu cynnig mwy hygyrch a deniadol i ymwelwyr, yn ogystal â mynd i’r afael â gwaith cadwraeth hanfodol.
Drwy ymchwil, adolygu ac adfyfyrio, fe wnaethom weithio’n agos gyda thîm y prosiect i wella eu dealltwriaeth o sut roedd camau gweithredu a gweithgareddau a gyflawnwyd ar draws gwahanol linynnau’r prosiect wedi arwain at newid uniongyrchol a/neu barhaol. Galluogodd ein gwerthusiad terfynol y tîm prosiect i wneud cysylltiad rhesymegol rhwng ‘cyn’ ac ‘ar ôl’ y gwaith a wnaed.
Gall cofnodi effeithiau treftadaeth fod o fudd i’ch sefydliad
-
Llwybrau ar gyfer cyllid. Adeiladu sylfaen dystiolaeth i nodi modelau ariannu cynaliadwy ac i gefnogi ceisiadau am gyllid yn y dyfodol.
Blociau Stabl Ymddiriedolaeth Cadwraeth Abaty Delapré o’r 19eg ganrif.
Nod y prosiect hwn oedd gwella rôl yr Abaty fel cyrchfan ymwelwyr leol, sirol a rhanbarthol, er mwyn ehangu amrywiaeth ymwelwyr a gwella lles y gymuned leol. Cefnogodd ein gwerthusiad Ymddiriedolaeth yr Abaty i ddatblygu cynllun gwerthuso a fframwaith asesu effaith i asesu effaith economaidd a chymdeithasol y prosiect. Cefnogodd hyn yr Ymddiriedolaeth i ddatblygu cais llwyddiannus i’r Gronfa Dreftadaeth o dan ei Chronfa Grantiau Menter.
-
Gwneud Penderfyniadau GwybodusGall mewnwelediadau y gellir eu dangos, sy’n seiliedig ar ddata, arwain penderfyniadau yn y dyfodol. Drwy ddeall pa strategaethau sy’n effeithiol, gallwch wneud dewisiadau mwy gwybodus sy’n gwella cynaliadwyedd ac effaith prosiectau yn y dyfodol.
-
AddasrwyddMae gwerthuso rheolaidd yn annog diwylliant o ddysgu ac addasu parhaus. Drwy barhau i ymateb i adborth ac amgylchiadau sy’n newid, gall eich sefydliad barhau i fod yn hyblyg ac yn wydn yn wyneb heriau.
-
Hyder RhanddeiliaidMae dangos gwerth ac effaith prosiectau yn meithrin ymddiriedaeth a hyder ymhlith rhanddeiliaid, gan gynnwys cyllidwyr, partneriaid a’r gymuned leol. Mae’r gefnogaeth hon yn aml yn hanfodol ar gyfer gwydnwch hirdymor sefydliadol.
-
Enw Da GwellGall hanes cryf o werthusiadau llwyddiannus, gyda phwyntiau dysgu ymarferol, wella enw da sefydliad a gwneud cefnogaeth gan gyllidwyr a chydweithwyr yn fwy deniadol. Gall hyn arwain at gydnabyddiaeth o fewn y sector a mwy o gyfleoedd a chefnogaeth i brosiectau yn y dyfodol.
Prosiect Cymunedol Bryngaer Pendinas.
Mae hwn yn enghraifft nodedig o sut gall gwerthuso helpu sefydliad i ddangos effeithiau diriaethol ac aniriaethol o fewn cymuned. Y prosiect, cydweithrediad rhwng Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed (bellach Heneb) a Comisiwn Brenhinol Henebion Hynafol a Hanesyddol Cymru, wedi’i ganoli ar gloddio cymunedol a dehongli treftadaeth. Ei nod oedd arddangos yr hyn y gellid ei gyflawni gyda’r gymuned yn gweithredu fel y prif ysgogydd. Defnyddiodd y tîm ein canfyddiadau i ddangos tystiolaeth o effeithiau cadarnhaol eu prosiect ar bobl yng nghymuned Penparcau a thu hwnt, a gyfrannodd yn uniongyrchol at eu cydnabyddiaeth yng Ngwobrau Cyflawniadau Archaeolegol Cyngor Archaeoleg Prydain, lle cafodd y prosiect Ganmoliaeth Uchel yn y categori Ymgysylltu a Chyfranogiad.
P’un a ydych chi’n dewis cynnal y gwerthusiad eich hun neu’n recriwtio arbenigwr annibynnol, mae dyrannu’r adnoddau cywir yn ystod cyfnod Dylunio a Datblygu prosiect yn hanfodol. Gall gwerthusiad cynhwysfawr gofnodi manylion cyfoethog eich prosiect, arddangos ei werth, a chryfhau gwydnwch sefydliadol ar gyfer y dyfodol. Pan gânt eu rhannu’n eang, gall gwerthusiadau hefyd wella sylfaen wybodaeth gyfunol ymarferwyr sy’n gweithio yn yr un maes.