Daeth arweinwyr y byd, arbenigwyr hinsawdd ac ymgyrchwyr amgylcheddol i Glasgow ar gyfer COP26 mewn un a deimlai fel uwchgynhadledd a allai fod yn hollbwysig ar gyfer newid hinsawdd. Gwyliodd poblogaeth fyd-eang oedd yn bryderus am yr hinsawdd yn nerfus, a gobeithio, y gellid dod o hyd i’r ewyllys wleidyddol a’r gallu i ddatblygu atebion a phenderfyniadau cyffredin i helpu i lywio ein llwybr tuag at sero net byd-eang erbyn 2050.
Yn optimistaidd, fy nheimlad i yw bod y brys a’r ewyllys wleidyddol i newid yn tyfu a bydd yn parhau i wneud hynny. Fodd bynnag, efallai mai’r her polisi cyhoeddus fwyaf i’n cenhedlaeth yw gallu’r DU a gweddill y byd i ddod o hyd i’r atebion a all gyflawni hyn, a gwneud hynny mewn ffordd sy’n fforddiadwy i bob gwlad.
Mae angen lleihau neu gael gwared ar allyriadau carbon o’r gwres yn ein cartrefi a’n swyddfeydd, y tanwydd yn ein ceir a’r hediadau rydyn ni’n eu cymryd ar gyfer ein gwyliau. Yn yr un modd, o’r gorsafoedd pŵer, ffatrïoedd a diwydiannau sy’n cynhyrchu’r nwyddau a’r gwasanaethau rydyn ni’n eu defnyddio bob blwyddyn.
Mae amrywiaeth y defnyddiau ynni hyn, a’r rhanddeiliaid dan sylw, yn enfawr, ond mae’r ystod o atebion posibl sydd wrthi’n cael eu datblygu yn gynyddol fawr hefyd. Fel y mae llawer o arbenigwyr eisoes yn ei amlygu, mae gennym ni bellach y dechnoleg a allai ein galluogi i gyflawni sero net yn y DU i raddau helaeth. Yr her yw bod llawer ohono yn dal yn ddrud ac nid yw wedi’i fireinio na’i brofi’n ddigonol ar raddfa fawr eto. Felly, mae sicrhau atebion sero-garbon dibynadwy, sy’n raddadwy, am gost fforddiadwy yn hanfodol i’r DU os ydym am gyrraedd ein targed sero net erbyn 2050.
Gall arferion monitro a gwerthuso cadarn herio rhaglenni a helpu i gyflawni mwy o effeithlonrwydd, gan helpu i ateb cwestiynau allweddol fel:
-
Pa bolisïau a rhaglenni sydd fwyaf effeithiol wrth gyflawni arbedion carbon ar gyfer gwahanol ddefnyddiau ynni?
-
Pa sefydliadau sydd yn y sefyllfa orau i gyflawni’r rhain?
-
Pa lefel o gymhellion neu gymorthdaliadau sydd eu hangen i annog pobl i newid i gynhyrchion a thechnolegau sero net, er enghraifft, ceir trydan neu bympiau gwres yn eu cartrefi?
-
I ba raddau mae rhaglenni’n ysgogi marchnadoedd carbon isel yn effeithiol mewn ffordd sy’n eu helpu i fod yn fwy cystadleuol o ran cost ac yn eu galluogi i dyfu?
Bydd yr atebion ar gyfer cyflawni gostyngiadau mewn allyriadau ym meysydd defnydd domestig, masnachol, diwydiannol a thrafnidiaeth ac wrth gynhyrchu ynni angen ymyriadau ar draws pob cangen o lywodraeth, o adrannau llywodraeth y DU a gweinyddiaethau datganoledig i awdurdodau lleol a chyfunol. Mae ymyriadau sy’n mynd i’r afael â newid hinsawdd eisoes yn cael eu cyflawni ac os ydym am feithrin dealltwriaeth ddyfnach o’r hyn sy’n gweithio wrth drawsnewid i ddulliau sero net ar gyfer pob math o ddefnydd ynni, mae angen brys am fonitro a gwerthuso polisïau a rhaglenni o ansawdd uchel, ac mae angen rhannu’r gwersi, mor agored â phosibl.
Mae arferion gwerthuso hefyd yn bwysig i helpu i nodi unrhyw risgiau o ganlyniadau anfwriadol o bolisïau. Un o’r enghreifftiau mwyaf cyhoeddus o hyn oedd Cymhelliant Gwres Adnewyddadwy Gogledd Iwerddon, a ddaeth yn adnabyddus fel sgandal Cash for Ash. Gwnaeth rhai ymgeiswyr i’r cynllun gamddefnyddio’r system a hawlio cymorthdaliadau ar gyfer cynhyrchu gwres adnewyddadwy nad oedd ei angen arnynt, er mwyn elwa ohono. Bydd dysgu gwersi o werthuso’r ffordd y mae polisi’n cael ei weithredu a defnyddio hyn i fireinio cynlluniau ac ymdrin â chanlyniadau anfwriadol yn parhau i fod yn hanfodol wrth sicrhau polisïau effeithiol i frwydro yn erbyn newid hinsawdd.
Yn ogystal â cheisio bod yn arweinydd byd-eang yn y frwydr yn erbyn newid hinsawdd, mae’r DU yn arweinydd o ran ansawdd a chadernid ymchwil a gwerthuso wrth lunio polisïau. Mae Llyfr Gwyrdd a Llyfr Magenta Trysorlys EM, sy’n tywys gwaith o amgylch gwerthuso a gwerthuso polisïau, yn cael eu parchu’n fawr ac yn cael eu defnyddio gan lunwyr polisi mewn gwledydd ledled y byd. Gall gwerthuso rhaglenni i fynd i’r afael â newid hinsawdd yn y DU ar bob lefel ddarparu tystiolaeth nid yn unig i gefnogi’r nifer o drawsnewidiadau y bydd angen iddynt ddigwydd yn y DU yn y blynyddoedd a’r degawdau i ddod ond gallai hefyd ddarparu tystiolaeth werthfawr sy’n cefnogi rhannau eraill o’r byd gyda’u targedau, ac yn y pen draw gyda’r her fyd-eang a rennir o gyflawni sero net.
Mae Wavehill yn ymgynghoriaeth ymchwil a gwerthuso arbenigol – rydym yn gweithio’n rheolaidd i Lywodraeth y DU, Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol a chyfunol, a phartneriaethau menter lleol ynghylch gwerthuso rhaglenni sy’n cefnogi ynni adnewyddadwy ac yn mynd i’r afael â newid hinsawdd. Rydym yn angerddol am yr angen am werthuso rhaglenni clir a chadarn, a’r gwerth hanfodol y gall ei ddwyn i lunio polisïau effeithiol.
Os hoffech wybod mwy am ein gwaith yn y maes hwn, cysylltwch â Stuart Merali-Younger
